تغییرات آب و هوایی و آینده زمین
در سالهای اخیر تغییرات آب و هوایی تمامی مناطق جهان را درگیر مسائل و بحران‌های خود كرده است. این معضل‌ها و بحران‌ها آنقدر شدت یافته كه دیگر راهی جز پیشگیری از شدت این تغییرات برای بشر نمانده است.
برای آشنایی با راه‌حل‌های احتمالی و معضلات موجود در زمینه تغییرات آب و هوایی نظر ۲ تن از كارشناسان خبره زیست محیطی را بررسی كردیم. ال‌گور، كاندیدای سابق ریاست جمهوری آمریكا سال‌هااست برای حفاظت از كره زمین و محیط زیست مبارزه می‌كند.
او به دلیل فعالیت‌هایش جایزه نوبل صلح را برده است. ال‌گور بشدت با سیاست‌های ایالات متحده در زمینه صنعت و اقتصاد مخالف است؛ كشوری كه یكی از بزرگترین تولیدكنندگان گازهای گلخانه‌ای در جهان است.
از طرفی، گفتگویی با دكتر اسماعیل كهرم انجام شد. شكاربان بزرگی كه دكتری محیط زیست خود را از انگلستان دریافت كرده و سال‌هاست در دانشگاه‌های كشورمان تدریس می‌كند. كهرم نیز از بزرگترین و شایسته‌ترین فعالان زیست‌محیطی كشورمان محسوب میشود.
در پروتكل كیوتو كشورهای توسعه‌یافته و صنعتی جهان متعهد شدند میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای خود را به ۲/۵ درصد به زیر سطح انتشار سال ۱۹۹۰ برسانند. آنها باید این تعهد را در محدوده سالهای ۲۰۱۲۲۰۰۸ از طریق جایگزینی انرژی‌های پاك‌تر به انجام برسانند. اما در این میان كشورهایی چون آمریكا و استرالیا تعهد را امضا نكردند. تعهد كیوتو قدم كوچكی برای كشورهای پیشرفته به منظور كاهش میزان گرمایش جهانی است.
دكتر كهرم در این زمینه می‌گوید: «درست است كه كشور صنعتی بزرگی چون آمریكا كه از بزرگترین تولیدكنندگان گازهای گلخانه‌ای در جهان است، متعهد به این پروتكل نشد؛ اما سال گذشته در كنفرانس بالی، مساله از دست سیاسی‌ها خارج و دست دانشمندان افتاد. سالهای سال برخی دانشمندان ناسا، سازمان هوافضای آمریكا، گرم‌شدن كره زمین را قبول نمی‌كردند چون تحت‌كنترل و نفوذ سیاستمداران بودند، ولی الان ناسا به این نتیجه رسیده كه این گرمایش جهانی دارد به بحران بزرگی تبدیل میشود. از این رو به سیاستمداران فشار می‌آورد كه چاره‌ای بیندیشند. با این‌كه هنوز آمریكا اقدام جدی‌ای در این زمینه انجام نداده، ولی به هر حال جای امیدواری است این معضل جهانی به دست دانشمندان افتاده است».
از طرفی، ال‌گور در سخنرانی خود گفته است: «امروز من ملتم را به مبارزه می‌خوانم. تمام آمریكایی‌ها در هر پست و مقامی باید برای حل این بحران كمك كنند. ما می‌توانیم طی ۱۰ سال انرژی‌های پاك و قابل تجدیدی را جایگزین سوخت‌های فسیلی كنیم. من برنامه ۱۰ سالهای برای رویارویی با تغییرات آب‌وهوایی دارم. آمریكا از هر جهتی كه فكر كنید، دارد تاوان تغییرات آب و هوایی و گرمایش جهانی را می‌دهد. بلایای طبیعی ناشی از این تغییرات است. هزینه‌های سوخت بسیار بالاست. اقتصاد آمریكا نمی‌تواند بیشتر از ۱۰ سال ۲ میلیارد دلار در هر ۲۴ ساعت به كشورهای خارجی برای نفت بپردازد. سربازان و خانواده‌های آمریكا دیگر نمی‌توانند ۱۰ سال دیگر برای تكرار لشكركشی‌ها به مناطق خطرناك برای تصاحب منابع نفتی دوام بیاورند. در حال حاضر، در آمریكا ۳ مساله مهم داریم: بحران اقتصاد، امنیت ملی و پیامدهای زیست‌محیطی. به نظر من دلیلی كه ما هرگز به هدف و موفقیت نمی‌رسیم این است كه همیشه در بحران‌ها اشتباه می‌كنیم. در بحران‌ها همیشه تمایل به راه‌حل‌های قدیمی داریم، راه‌حلی‌های تاریخ مصرف گذشته كه نه تنها تاثیری ندارند، بلكه باعث ایجاد بحران‌های دیگری هم می‌شوند. چرا هیچگاه از دیگران نظری نمی‌خواهیم؟»
آمریكا و كشورهای بسیاری با اتكا به سوخت‌های فسیلی و كربن تمام جهان را در معضلی خطرناك قرار داده‌اند. به نظر میرسد فعلا بهترین راه‌حل استفاده از انرژی‌های جایگزین است. اما آیا می‌توان تنها به انرژی‌های نو اتكا كرد؟
● راه‌حل‌های پیشنهادی برای مبارزه
كارشناسان مهمترین راهكار را برای مقابله با تغییرات آب و هوایی، استفاده از انرژی‌های نو و قابل تجدید می‌دانند. ال‌گور در این زمینه می‌گوید: «ما باید طی ۱۰سال استفاده از سوخت‌های فسیلی را كنار بگذاریم. حال زمانه‌ای است كه باید از انرژی سلولهای خورشیدی، انرژی باد و زمین گرمایی استفاده كرد. ما باید از فناوری به نام سوخت پاك استفاده كنیم. فناوری‌‌ای كه به ما انرژی می‌دهد، بدون آن كه مواد آلاینده وارد اتمسفر كند. من موافق انرژی هسته‌ای وابسته به شكافت هسته‌ای نیستم؛ چون آن نیز آلودگی و تشعشعات خاص خود را دارد. اما می‌توان روی انرژی‌های طبیعی متمركز شد. سوخت‌های فسیلی علاوه بر آن كه باعث آلودگی می‌شوند، هر روز نیز به قیمتشان افزوده میشود و همین مساله اقتصاد ما را نیز در معرض خطر قرار داده است.
ال‌گور افزود: دانشمندان با تحقیقات خود فهمیده‌اند انرژی خورشیدی به مقدار كافی روی سطح زمین میرسد. هر ۴۰ دقیقه انرژی خورشیدی كه به زمین میرسد، می‌تواند ۱۰۰ درصد انرژی كل مورد نیاز جهانیان را برای یكسال تامین كند. به دام افتادن تنها قسمت كوچكی از این انرژی خورشیدی می‌تواند كل نیاز الكتریسیته آمریكا را برآورده كند. از طرفی انرژی بادی بتنهایی كم نیست و می‌تواند الكتریسیته صد درصدی آمریكا را تامین كند. انرژی بادی زیادی در شرق و غرب كشورمان داریم كه با آن می‌توانیم نیاز این شهرها را برآورده كنیم. انرژی زمین گرمایی هم مثل آن دو می‌تواند مقدار زیادی از الكتریسیته آمریكا را تامین كند. من اعتقاد دارم ما طی ۱۰ سال می‌توانیم تمام این كارها را كنیم و به جایی برسیم كه ۱۰۰ درصد نیاز الكتریسیته‌مان را از سوخت‌های پاك تامین كنیم.
ال‌گور در پاسخ به آنها كه می‌گویند چنین چیزی امكان ندارد و ۱۰ سال زمان كمی است می‌گوید: به اینها كه همیشه مخالف پیشرفت بشر هستند می‌گویم و از آنها می‌خواهم كه با من بیایند و مبتكرانی را ببینند كه این انقلاب بزرگ و پاك را راه انداخته‌اند. من دیده‌ام آنها چه می‌كنند و چه اهداف بزرگی در سر دارند.
كهرم نیز مهمترین راهكار را استفاده از سوخت‌های جایگزین و كاهش مصرف انرژی می‌داند. او در این زمینه می‌گوید: اولین مساله و دغدغه برای ما باید كاهش مصرف انرژی باشد. ما باید وسایل و سیستم‌هایی را درگیر كنیم كه انرژی كمتری مصرف كنند، بعد به فكر انرژی هانو بیفتیم. در حال حاضر در ایران به ازای هر كیلووات الكتریسیته حدود ۵۵۰ گرم دوده و مواد آلاینده تولید میشود. این مقدار كم نیست؛ اگر هر كس در ایران در جایگاه خودش بداند از انرژی كمتری استفاده كند، به نفع همه مردم دنیا كار كرده است. می‌توان حتی از كارهای كوچكی چون كنترل تعداد چراغ‌های روشن یا استفاده از لامپ‌های كم‌مصرف شروع كرد. در تابستان كولر لازم نیست ۲۴ ساعته روشن باشد. ما در برابر كل جهان مسوولیم. در هیچ برهه‌ای از زمان اعمال بشر اینقدر تاثیر در بیماری یا سلامتی محیط زیست نداشته است. این را باید باور كنیم.
كهرم ادامه داد: مصرف بیش از حد و اسرافی آب در ایران واقعا معضل شده است. الان ایران با كم‌آبی روبه‌روست. آن وقت در كوچه و خیابان می‌بینیم كه با شلنگ ماشین می‌شویند و آن وقت كه اعتراض می‌كنی، می‌گویند پولش را می‌دهم! اصلا مساله پول نیست. شما حق نداری این كار را بكنی. ما به ازای این پول شما آب را از دست داده‌ایم.
آبی كه دیگر از دسترس خارج شده و برنمی‌گردد. تو مسوولی به عنوان یك انسان و حق نداری آنقدر الكتریسیته مصرف كنی كه جهان گرم‌تر شود، سیل راه بیفتد، جنگل‌ها نابود شود، چون ما می‌خواهیم چلچراغ درست كنیم و در خیابان‌ها برای تفریح گاز بدهیم.
● بحران‌های اقتصادی
كهرم، ایران را یكی از كشورهایی می‌داند كه بشدت از تغییرات آب و هوایی جهان تاثیر می‌پذیرد چون كشوری نیمه‌خشك است و خیلی بیشتر از كشورهای مناطق سرد و پرآب در معرض خطر قرار دارد. دكتر كهرم می‌گوید: «بسیاری از تالاب‌های ما خشك شده‌اند. زاینده‌رود، تالاب هامون، تالاب گاوخونی، طشك و نی‌ریز و بختگان و قسمت‌هایی از تالاب انزلی خشك شده‌اند. جیره‌بندی آب و كمبود آب، كشاورزان را با مشكلات جدی روبه‌رو كرده است. در كردستان و كرمانشاه دامداران دام‌هایشان را به مناطق حفاظت شده‌ای بردند كه پرآب بوده و حالا حیات وحش آن مناطق هم دارد از بین می‌رود.
اگر برق ما روزی دو سه ساعت یا حتی ۴ ساعت قطع میشود علتش این است كه پشت سدها آبی نیست كه توربین‌ها را بچرخاند و برق تولید كند. در حال حاضر نیروگاه‌ها مجبور شده‌اند با وزارت نفت قرارداد ببندند تا این نیروگاه‌ها سوخت مصرف كنند. الان ۲۰ درصد از برق ما از راه سوخت تامین میشود. سوخت هم كه این‌روی مصرفش بالا می‌رود هوا را آلوده‌تر می‌كند، در نتیجه خشكسالی باز هم بیشتر میشود. ما داریم در دایره مینا به سر می‌بریم. دایره مینا یعنی از بد به بدتر تا از بدتر به بدترتر و بدتر و بدتر و همینطور این روند ادامه می‌یابد و اقتصاد ما برای جبران این خسارات مرتب لطمه می‌خورد.
ال گور معتقد است آمریكا و بسیاری از كشورها از نظر اقتصادی در بحران جدی قرار گرفته‌اند، بخصوص كشوری مثل آمریكا كه اقتصاد و صنعتش بسیار وابسته به سوخت‌های فسیلی است. ال گور در این زمینه اظهار كرده است: «ما باید در روند اقتصادیمان تجدید نظر كنیم. به جای آن كه این همه هزینه كنیم و برای جنگ به خلیج فارس برویم تا نفت گیرمان بیاید، باید راه‌های دیگری بیابیم؛ راه‌هایی كه این‌گونه هزینه‌های سرسام‌آور نداشته باشند و امنیت ملی‌مان را به خطر نیندازند. بانك‌ها، شركت‌ها و موسسات ما همگی تحت فشارند. ما فقط می خواهیم سریع به اهداف خود برسیم. با سرعت صنعت و فناوری‌مان را پیش ببریم غافل از آن كه باعث تغییرات زیاد زیست‌محیطی و اقتصادی در جهان می‌شویم. اگر به ۳ مشكل اساسی‌مان همزمان نگاه كنیم: اقتصاد، محیط زیست و امنیت ملی، خطر و هسته مشتركی را در میان آنها می‌بینیم و آن سوخت‌های فسیلی است. ما از چین پول قرض گرفته‌ایم تا از خلیج فارس نفت بخریم و آن را برای تخریب هرچه بیشتر كره زمین بسوزانیم. ۳۲ سال پیش كه به كنگره‌ای رفته بودم، كارشناسان می‌گفتند وقتی قیمت نفت به ۳۵ دلار برای هر بشكه رسید، آن وقت باید به فكر منابع انرژی قابل تجدید بیفتیم. امروز قیمت نفت بیشتر از ۱۳۵ دلار برای هر بشكه است و ما هنوز شروع به تجدید نظر نكرده‌ایم.»
ال گور اضافه كرد: «قیمت گازوئیل و بنزین هر روز بیشتر میشود. دیگر مردم ما نمی‌توانند این هزینه‌ها را بپردازند. در طول تاریخ شركت‌های نفتی سودهای كلانی كرده‌اند و هرگز قیمت‌ها پایین نیامده است. باید بپذیریم كه هیچ سیاستمداری نمی‌تواند قیمت گازوئیل را پایین بیاورد، در حالی كه انفجار تقاضا برای نفت وجود دارد. تنها راهی كه باعث می شود قیمت نفت پایین بیاید این است كه وابستگی ما به نفت پایان یابد. باید به این هزینه‌هایی كه برای نفت و گازوئیل پرداخت میشود، خسارات ناشی از آسیب‌های زیست‌محیطی را هم افزود. تا كی باید با تورنادوهای بیشتر، طوفان‌های عظیم‌تر و سیل‌های بزرگ‌تر و بیشتری روبه‌رو شویم. آتش‌سوزی‌های جنگل‌های كالیفرنیا همه ناشی از بالا رفتن دمای هوا و گرمایش جهانی است، در تمام دنیا این اتفاقات در حال رخ دادن است. خسارات ناشی از این اتفاقات را چگونه می‌توان جبران كرد؟ با اقتصاد ما كه رو به ضعف و بن‌بست است؟!»
● بحران‌های زیست محیطی
بحران آب و هوایی هر روز بد و بدتر میشود و سریع‌تر از پیش‌بینی‌های كارشناسان رخ می‌دهد.
ال‌گور به برخی از این بحران‌ها و معضلات ناشی از تغییرات آب و هوایی و استفاده روزافزون از سوخت‌های فسیلی اشاره می‌كند: «دانشمندان پیش‌بینی كرده‌اند طی ۵ سال و در ماه‌های تابستانی ۷۵ درصد كل یخچال‌های قطبی قطب شمال ناپدید خواهند شد. هر روز ۲۰ میلیون تن از یخ‌ها ذوب می‌شوند. این میزان برابر مقدار آبی است كه هر سال توسط ساكنان نیویورك مصرف میشود! كارشناسان اخطار جدی در مورد امنیت ملی كشورها داده‌اند و پیش‌بینی كرده‌اند كه باید منتظر صدها میلیون آواره ناشی از تغییرات آب و هوایی در سراسر جهان باشیم. گرمایش جهان باعث میشود علفزارها خشك‌تر شوند. دانشمندان علم ژئوفیزیك اظهار كرده‌اند به ازای یك درجه افزایش دما، ۱۰ درصد صاعقه افزایش می‌یابد. این صاعقه و خشك‌تر شدن علفزارها باعث آتش‌سوزی جنگل‌ها در سراسر جهان میشود، از جمله آتش‌سوزی اخیر جنگل‌های كالیفرنیا.
كهرم نیز كشور در حال توسعه ایران را بسیار متاثر از این تغییرات می‌داند. او اظهار كرده: «من این بحث را با مثالی آغاز می‌كنم. در زابل تالاب هامون را داشتیم كه ۱۰ میلیارد متر مكعب آب می‌گرفت. بادی كه از روی این دریاچه می‌گذشت، می‌آمد و روی شهر زابل و آب و هوای شهر را با طراوت می‌كرد؛ اما وقتی این تالاب خشك شد دیگر از آن طراوت هم خبری نیست. از طرفی به خاطر هامون سطح سفره آب زیرزمینی زابل بالا بود. بعد كه هامون خشك شد آن سفره زیر زمینی هم از بین رفت و دامداران و كشاورزان برای یافتن آب در زمین پایین‌تر و پایین‌تر رفتند و آب شورتر و شورتر شد. آن باد باطراوت هم به بادی تبدیل شد كه با خود شن و ماسه می‌آورد. این شن‌ها تا پشت دیوار خانه‌ها آمد و جمع شد. در زمان آقای خاتمی ۱۰ میلیارد تومان هزینه كردند تا آنجا موانعی در سر راه شن‌ها بگذارند؛ اما خیلی زود پشت این دیوارها هم پر شد. از تمام استان‌ها كامیون روانه شد كه این شن‌ها را جمع‌آوری كنند و به جاهای دیگر ببرند. اینها را هیچ رایانه‌ای نمی‌توانست نشان دهد. همین خشك شدن هامون ببینید چقدر عواقب بدی داشت. حدود ۲۴۰ هزار نفر بی‌خانمان شدند و زندگی‌شان نابود شد. اینها همه به خاطر گرمایش جهانی است.
حال تالاب انزلی با این معضل روبه‌رو شده است؛ اما الان كسی قدر و اهمیت آن را نمی‌داند و به فكر چاره اساسی نیست. اگر از یك ماهی قدر و ارزش آب را بپرسیم نمی‌داند چیست، اما اگر همان ماهی را در خشكی بیندازیم تازه می‌فهمد آب چه بوده و برایش حیات می‌‌آورده است.»
این استاد دانشگاه افزود: «بادها و توفان‌ها و غبارهایی كه خوزستان را درگیر و زندگی مردم این نواحی را مختل كرده است هم بر اثر همین تغییرات است. غبارهایی كه از عربستان می‌آید، باید اثر بدش را ببینیم ما همه مثل زنجیر به هم متصلیم. زمانی كه صدام چاه‌های نفت كویت را آتش زد آن‌طرف در هندوستان باران دوده آمد و كشاورزان ضرر كردند. یا مثلا در حادثه چرنوبیل كه در شوروی سابق اتفاق افتاد تا ۶۰۰۰ كیلومتر به سمت غرب، زمین‌های غرب انگلستان مسموم شدند و گیاهان و دام‌ها از بین رفتند.
● آینده سیاره در خطر
بسیاری از مردم نگران وضعیت آینده جهان هستند. آیا كره زمین تا ۱۰ سال، ۲۰ یا ۵۰ سال دیگر دوام می‌آورد؟ كهرم در این خصوص اظهار كرده است: بشر نمی‌تواند دست روی دست بگذارد و كاری نكند. تحلیل‌ها نشان داده جنگ‌های آینده بر سر آب خواهد بود! اگر كاری نكنیم معلوم نیست چه بلایی به سرمان خواهد آمد. قحطی و گرسنگی و كم‌آبی رو به افزایش است. غرب هم از همین می‌ترسد. می‌ترسد كه در كشورهای فقیر آسیا و آفریقا آنقدر فقر و گرسنگی زیاد شود كه یك مهاجرت توده‌ای و میلیونی به سمت غرب صورت گیرد و ساختارهای آنها از هم بپاشد.
البته بشر نشان داده كه در مقابل مشكلات و مسائل همیشه دنبال چاره است. الان كنوانسیون‌ها و كنگره‌های بسیاری برای حل این مشكل تشكیل میشود. من به عنوان یك شكاربان محیط زیست امیدوارم و به انسان، به فكرش و به عقیده‌اش و به تواناییش معتقدم.
ال گور نیز در این زمینه گفته است: «ما در مورد آب و هوا در مرحله‌ای بحرانی قرار داریم. تا كی می‌توانیم تقاضای نفت و زغالسنگ را تامین كنیم. هر چقدر هم كه این تقاضا بالا می‌رود قیمت‌ها نیز افزایش می‌یابد. ایالات متحده باید به كمیته جهانی بپیوندد. در سال آینده كنگره‌ای در كپنهاك تشكیل میشود. این گردهمایی برای حل معضل تغییرات آب و هوایی و بحران‌هایی چون فقر و بیماری ناشی از این تغییرات تشكیل میشود. باید تمامی كشورهای جهان در این گردهمایی‌ها و كنگره‌ها مشاركت داشته باشند. از همین الان ما با معضل بیكاری مواجه‌ایم. آیا كارگران كارخانه‌هایی كه دیگر منبع و سوختی برای تامین انرژی خود ندارند، می‌توانند بیش از این بیكار بمانند؟ در هر ۲۴ ساعت ۲ میلیارد دلار برای خرید نفت از كشورهای خارجی هزینه میشود. ما پول به این كشورها میدهیم، آنها آسمانخراش‌های جدید می‌سازند و ما شغل از دست میدهیم. اگر برای ساخت سلولهای خورشیدی و آسیاب‌های بادی پول بپردازیم، ایجاد رقابت می‌كنیم و در خانه شغل ایجاد می‌كنیم. این ۱۰ سال، ۱۰ سال تلاش و ساختن آینده‌ای جدید است. دانشمندان هشدار داده‌اند كه در آینده با خطرات بسیاری روبه‌رو خواهیم بود و باید بهای سنگینی بپردازیم. ما باید حركت كنیم و برای شروع باید طی این ۱۰ سال صددرصد الكتریسیته بدون كربن تولید كنیم. این آرمان و هدف ما باید باشد باید تاریخ را تغییر دهیم و گام بزرگی برای بشریت برداریم.
اینك اندیشمندانی در دو سوی سیاره به لزوم مبارزه و قیام علیه گرمایش زمین تاكید می‌كنند و به نقش افراد در نجات سیاره پا می‌فشارند. به نظر میرسد كفه سیاره اینك در دستان ما قرار گرفته است و ما هر یك می‌توانیم نقش موثری در نجات تنها سیاره مسكونی منظومه ایفا كنیم.
تشکل دانشجویی دانشجويان مستقل در 26 بهمن ماه سـال 1383 در دانشگاه آزاد اسلامی واحد ايلام تأسیس گردید و در حال حاضر داراي 7 معاونت به عنوان شوراي مركزي می باشد كه عبارتند از: